Νομός Ηλείας

 

 

Ιερή η γη της αρχαίας Ολυμπίας, των Ολυμπιακών αγώνων, του πανάρχαιου και αιώνιου Ολυμπιακού Πνεύματος. Εδώ σ' ένα από τα σημαντικότερα κι επισημότερα ιερά της Ελλάδας, στην Ολυμπία, σύμφωνα με τη μυθολογία, ο Ηρακλής, ίδρυσε τους Ολυμπιακούς αγώνες. Τον 8ο αιώνα π.Χ. ο Ίφιτος τους αναδιοργάνωσε και καθιέρωσε για πρώτη φορά την πολεμική εκεχειρία δηλαδή όσο διαρκούσαν οι αγώνες σταματούσε κάθε πολεμική σύγκρουση.

 Έτσι ο Ολυμπισμός έγινε και σύμβολο Ειρήνης. Πέντε μέρες διαρκούσαν οι Ολυμπιακοί αγώνες. Οι αθλητές ήταν μόνο άντρες και συναγωνίζονταν στο δίαυλο, στο πένταθλο, στην πάλη, στην πυγμή, στο παγκράτειο, στις αρματοδρομίες και στο δρόμο οπλιτών. Τόσο μεγάλη ήταν η σημασία τους για τους αρχαίους Έλληνες που είχαν για χρονολογική αφετηρία τους πρώτους Ολυμπιακούς αγώνες. Στην ήρεμη, καταπράσινη κοιλάδα της Ολυμπίας, τριγυρισμένης από χαμηλά βουνά, περπατώντας ανάμεσα από τις αγριελιές προς τους ναούς του Ολύμπιου Δία και της Ήρας, διασχίζοντας το μεγάλο Στάδιο νιώθεις γιατί το Ολυμπιακό Πνεύμα έζησε ως σήμερα. Οι Ολυμπιακοί αγώνες δεν ήταν απλοί αθλητικοί αγώνες. Εδώ οι άνθρωποι έρχονταν για να εξαγνιστούν, να πάρουν μέρος σε μια ευγενική άμιλλα που πρόσφερε για κέρδος στο νικητή ένα στεφάνι αγριελιάς και τη δόξα των αιώνων. Η φύση σ' αυτή την περιοχή πρέπει να έχει παίξει μεγάλο ρόλο στη διαμόρφωση της Ολυμπιακής Ιδέας. Αναδίδει μια καταπληκτική γαλήνη αυτή η απέραντη πεδιάδα του Αλφειού που πάει να πέσει στο Ιόνιο δυτικά. Γλυκοί χειμώνες και ξερά, θερμά, καλοκαίρια, πολλές βροχές, που γεμίζουν τα δυο μεγάλα ποτάμια, τον Πηνειό και τον Αλφειό.

Ο νομός έχει έκταση 2.617 τ. χλμ. και το μεγαλύτερο μέρος απ' αυτά το αποτελεί η πεδιάδα της Ηλείας, με τις εκβολές του Αλφειού που είναι η μεγαλύτερη της Πελοποννήσου. Η φήμη της ήταν μεγάλη απ' τα παλιά χρόνια: " Όλη η ύπαιθρος τριγύρω, μέχρι τα περίχωρα της Γλαρέντζας, είναι σπαρμένη σιτάρι, καλαμπόκι κι άλλων λογιών δημητριακά. Οι ντόπιοι φτιάχνουν μια σημαντική ποσότητα τυριού από πρόβειο γάλα και θρέφουν μεταξοσκώληκες που το κουκούλι τους είναι πολύ ανώτερο από εκείνο που παράγεται στην Καλαμάτα. Αλλά και το μπαμπάκι πιάνει σε τούτα τα μέρη". Σήμερα αυτές είναι μερικές από τις βασικές γεωργικές καλλιέργειες κι ασχολίες. Μαζί και τ' αμπέλια και τα γλυκά καρπούζια και πεπόνια κι όλα τα εσπεριδοειδή, κι η πατάτα. Η ευφορία του τόπου και η μεγάλη τουριστική ανάπτυξη έχει κρατήσει ως τώρα το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού σχεδόν 160.000 κατοίκους αν και είναι πολλοί αυτοί που ξενιτεύονται στην Αθήνα για ν' αναζητήσουν περισσότερες ευκαιρίες.

Ο παλιός δρόμος που μπαίνει από τη δυτική άκρη της Αχαΐας, κατηφορίζει στον εύφορο κάμπο της Ηλείας. Είναι ο μεγαλύτερος της Πελοποννήσου. Ένας μικρός δρόμος βγαίνει βορειοδυτικά από τη Βάρδα. Σε μικρή απόσταση είναι χτισμένη η Μανολάδα,που χτίστηκε από Φράγκους στα μεσαιωνικά χρόνια. Σήμερα η Μανολάδα είναι αγροτικό και εμπορικό κέντρο και φημίζεται για τα εκλεκτής ποιότητας καρπούζια, το τυρί και το πρόβειο γιαούρτι της. Ο δρόμος συνεχίζεται βορινά από τη Μανολάδα και φτάνει στα Λουτρά Κουνουπελιού ή Υρμίνης. Τα νερά τους χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία ρευματικών παθήσεων. Νοτιοδυτικά από τη Βάρδα βρίσκονται τα Λεχαινά, που απέχουν περίπου 62 χλμ. από την Πάτρα και υπήρχαν πριν από το 14ο αι. Σύμφωνα με πληροφορίες ιστορικών, τα Λεχαινά ήταν πρώτα χτισμένα στην παραλία, αλλά κατά την τουρκοκρατία οι αλλεπάλληλες επιθέσεις πειρατών ανάγκασαν τους κατοίκους να μετοικήσουν στη σημερινή θέση. Η σημερινή κωμόπολη είναι αγροτικό και εμπορικό κέντρο της γύρω εύφορης περιοχής. Μικροί δρόμοι συνδέουν τα Λεχαινά με τη λίμνη Κοτύχι, όπου γίνεται κυνήγι αγριόπαπιας, τις Αλυκές, τη Μυρσίνη, την Κυλλήνη και τα Λουτρά της. Η Κυλλήνη βρίσκεται δυτικά των Λεχαινών χτισμένη κοντά στα ερείπια της Αρχαίας Κυλλήνης, στη θέση όπου βρισκόταν η ονομαστή μεσαιωνική Γλαρέντζα.

Χτισμένο στην πλαγιά του βουνού πάνω από την Κυλλήνη είναι το σημερινό χωριό Κάστρο.
Στην κορφή, πάνω από τα τελευταία σπίτια, ορθώνονται τα ερείπια του επιβλητικού φρουρίου του Βιλαρδουΐνου, που θεωρείται το πιο όμορφο και αντιπροσωπευτικό δείγμα της οχυρωματικής τεχνικής των Φράγκων. Από το ύψος του φρουρίου μπορεί ο επισκέπτης να θαυμάσει μια μοναδική θέα προς το Ιόνιο και προς όλες τις κατευθύνσεις της πελοποννησιακής γης. Νότια από το Κάστρο, σε μικρή απόσταση, τα Λουτρά Κυλλήνης βρίσκονται σε μια περιοχή μ' ένα όμορφο δάσος ευκαλύπτων. Ήταν φημισμένα από την αρχαιότητα.
Τα νερά των εφτά πηγών τους είναι κατάλληλα για λούσεις, ρινοπλύσεις και εισπνοές, που έχουν ευεργετικά αποτελέσματα σε βρογχικές παθήσεις, άσθμα και άλλες αναπνευστικές διαταραχές. Νότια των Λεχαινών ο κεντρικός δρόμος συνεχίζεται και μπαίνουμε στην Ανδραβίδα, σημαντική εμπορική κι αγροτική κωμόπολη της περιοχής, φημισμένη διεθνώς για τα εκτροφεία αλόγων της. Είναι χτισμένη στη θέση της μεσαιωνικής ομώνυμης πόλης, που κατά το 13ο αι. αναδείχτηκε το μεγαλύτερο και σπουδαιότερο αστικό κέντρο της Ηλείας. Οι Φράγκοι την ονόμασαν Αντρεβίλ και την έκαναν πρωτεύουσα του "Πριγκιπάτου του Μορέως" και έδρα καθολικού επισκόπου. Ο παλιός δρόμος συνεχίζεται νοτιοδυτικά από την Ανδραβίδα και σε απόσταση περίπου 70 χλμ. από την Πάτρα μπαίνει στην κωμόπολη Καβάσιλα, κέντρο περιοχής με σημαντική αγροτική παραγωγή, κυρίως σταφίδας. Τοπικός σιδηρόδρομος συνδέει τα Καβάσιλα με το Βαρθολομιό και την Κυλλήνη (Λουτρά).
Λίγο έξω από τα Καβάσιλα ο κεντρικός δρόμος περνάει τη γέφυρα του ποταμού Πηνειού και μετά μπαίνει στην κωμόπολη Γαστούνη, αγροτικό κι εμπορικό κέντρο της Ηλείας, με σημαντικά εκτροφεία αλόγων. Η πεδιάδα της, που ποτίζεται από τον ηλειακό Πηνειό, είναι μία από τις πιο εύφορες ελληνικές περιοχές. Ένας δρόμος που βγαίνει από τη Γαστούνη ανατολικά κατευθύνεται προς την Αρχαία Ήλιδα και την τεχνίτη λίμνη του Πηνειού.

Ένας άλλος μικρός δρόμος βγαίνει δυτικά από τη Γαστούνη και τη συνδέει με την κωμόπολη Βαρθολομιό. Σύμφωνα με την παράδοση, χτίστηκε από κάποιο φράγκο ιππότη Βαρθολόμη, που ερωτεύτηκε και νυμφεύτηκε μια όμορφη Ελληνίδα, τη Λυγιά. Ηρωική υπήρξε η αντίσταση 200 αγωνιστών του Βαρθολομιού το 1825, που πολέμησαν μέσα από την κωμόπολη τα στρατεύματα του Ιμπραήμ και σκοτώθηκαν όλοι. Από το Βαρθολομιό δυτικά ο δρόμος συνεχίζεται προς τα Λουτρά Κυλλήνης, ενώ ένας άλλος, με βόρεια κατεύθυνση, οδηγεί στο Νεοχώρι. Από τη Γαστούνη ο παλιός δρόμος τρέπεται προς τα νοτιοανατολικά και σε 10 χλμ. περίπου βρίσκεται η Αμαλιάδα, σημαντικό αστικό κέντρο μιας εύφορης περιοχής, που παράγει κυρίως σταφίδα, λάδι, πατάτες και εσπεριδοειδή. Είναι μια νέα πόλη, η ονομασία της προέρχεται από τη βασίλισσα Αμαλία, με έντονη εμπορική κίνηση. Μια γοητευτική τοποθεσία βρίσκεται σε απόσταση 2 χλμ. από την Αμαλιάδα. Λέγεται Φραγκαβίλα κι έχει μια ενδιαφέρουσα βυζαντινή εκκλησία. Σ' έναν λόφο, που απέχει περίπου 13 χλμ. από τη Φραγκαβίλα, είναι χτισμένο το μοναστήρι του Αγίου Νικόλαου (Φραγκαπηδήματος). Η ονομασία Φραγκαπήδημα προέρχεται από την παράδοση ότι κάποιος Φράγκος, για να γλιτώσει από καταδίωξη, προσευχήθηκε στον Άγιο Νικόλαο και πήδησε έφιππος από την κορφή του λόφου, χωρίς να πάθει το παραμικρό. Από την Αμαλιάδα βορειοανατολικά ξεκινά ο δρόμος και περνώντας από Χάβαρη, Εφύρα, Σιμόπουλο, στην Αγ. Τριάδα διακλαδώνεται. Βόρεια προς την Πάτρα και ανατολικά προς Τριπόταμα και Τρίπολη. Ο παλιός δρόμος συνεχίζεται νοτιότερα. Λίγο πριν από τον Πύργο συναντάει δυο διακλαδώσεις με μικρότερους δρόμους. Ο ένας, προς τα δεξιά (νοτιοδυτικά), οδηγεί στην περιοχή του Κατάκωλου, ενώ ο άλλος, προς τ' αριστερά (βορειοανατολικά), φέρνει στα χωριά Λαστέικα και Άγιος Γεώργιος.

Σε απόσταση 97 χλμ. από την Πάτρα είναι χτισμένος ο Πύργος, πρωτεύουσα και μεγαλύτερο αγροτικό και εμπορικό κέντρο του νομού Ηλείας, που ίσως είναι ο αρχαίος συνοικισμός της Πίσας Δυσπόντιον. Η νεότερη πόλη πήρε την ονομασία της από έναν πύργο, που έχτισε στο λόφο του Επαρχείου ένας φτωχός χωρικός που έγινε μπέης. Σύμφωνα με την παράδοση, από το ορεινό χωριό των Καλαβρύτων Τσερωτά είχε έλθει στην ηλειακή περιοχή για να δουλέψει ο γεωργός Γιώργης Τσορωτάς (ή Τσερνωτάς). Σε κάποιο χωράφι (ή σ' ένα πηγάδι) βρήκε θησαυρό με χρυσά αρχαία νομίσματα και πολλά απ' αυτά τα πρόσφερε στο σουλτάνο Σελήμ τον Α'. Εκείνος, για ανταμοιβή, του χάρισε όλη τη γύρω περιοχή και τον έκανε μπέη. Η ιστορία αυτή με τον Τσερνωτάμπεη τοποθετείται γύρω στο τέλος του 15ου ή στην αρχή του 16ου αι. Στην περιοχή κοντά στον πύργο του χτίστηκαν μερικά σπίτια και σιγά σιγά άρχισε η επέκταση του νεότερου συνοικισμού. Σήμερα ο Πύργος είναι μια γραφική πόλη με ήπιο κλίμα και άφθονα νερά. Από την πευκοφυτεμένη πλατεία του Δημαρχείου, όπου βρίσκεται και η μητροπολιτική εκκλησία του Άγιου Νικόλαου, και από την πλαϊνή πλατεία του Επαρχείου η θέα είναι υπέροχη προς τον κάμπο, τις λίμνες της Μουριάς, της Κάστας και της Αγουλινίτσας, όπου αφθονούν χέλια κι άλλα ψάρια και γίνεται πλούσιο κυνήγι μπάλιζας την εποχή της αποδημίας, το Ιόνιο και τα βουνά της Ολυμπίας.

Ένας δρόμος που βγαίνει βορειοδυτικά από τον Πύργο συναντάει σε λίγο διακλάδωση προς τα νότια και περνάει από το χωριό Καταρράχι και καταλήγει σε μια πολύ όμορφη και καθαρή αμμουδιά, τη Σπιάτζα, κοντά στις εκβολές του Αλφειού. Από μια διασταύρωση κοντά στην ακτή το βορινό τμήμα του δρόμου οδηγεί στον Άγιο Αντρέα -όμορφο θέρετρο με καθαρή αμμουδιά και θάλασσα και με κέντρα διασκέδασης- και στα ερείπια της Αρχαίας Φειάς, του ονομαστού επίνειου της Αρχαίας Ήλιδας. Το νότιο τμήμα του δρόμου, από τη διασταύρωση κοντά στην ακτή, φέρνει στο χωριό Αλκυόνα, με θαυμάσια αμμουδιά και θάλασσα, και στο επίνειο του Πύργου, Κατάκωλο. Από το μικρό τεχνητό λιμάνι του διακινούνται τα προϊόντα της περιοχής (και κυρίως η σταφίδα) με πλοία.

Διακλάδωση του κεντρικού δρόμου βγαίνει ανατολικά από τον Πύργο και κατευθύνεται προς την Αρχαία Ολυμπία. Είναι ο δρόμος που ακολουθούν χιλιάδες Έλληνες και ξένοι επισκέπτες που επιθυμούν να προσκυνήσουν τα φημισμένα ιερά χώματα, όπου γεννήθηκε κι έλαμψε στην αρχαιότητα το λαμπερό πεντακάθαρο πνεύμα της πανανθρώπινης συναδέλφωσης στα ιδανικά των Ολυμπιακών Αγώνων. Η διαδρομή είναι πανέμορφη, ανάμεσα σε κήπους και περιβόλια με πορτοκαλιές, λεμονιές, λουλούδια και κληματαριές. Ο κεντρικός δρόμος προς την Αρχαία Ολυμπία συνεχίζεται και περνάει από το χωριό Σμίλα, μπαίνοντας στον εύφορο κάμπο του Πελοπίου. Πολύ όμορφο είναι το χωριό Πελόπιο, που απέχει περίπου 16 χλμ. από τον Πύργο. Είναι κυριολεκτικά πνιγμένο στο πράσινο (πεύκα, ελιές, μυγδαλιές, λεμονιές, πορτοκαλιές, κυπαρίσσια, πλατάνια, ιτιές) κι έχει άφθονα τρεχούμενα νερά. Στην ειδυλλιακή "ρεματιά των αηδονιών", όπου κελαηδούν χιλιάδες αηδόνια, βρίσκεται το όμορφο μοναστήρι του Αϊ-Γιάννη. Από το γειτονικό ύψωμα Πετροβούνι η θέα είναι υπέροχη προς τον κάμπο, τα γύρω βουνά και το Ιόνιο.

 

Ο κεντρικός δρόμος που έρχεται από τον Πύργο μπαίνει στο 19ο χλμ. στη θρυλική κοιλάδα της Ολυμπίας, την εύφορη και ειδυλλιακή. Αριστερά κυλούν τα νερά του Κλάδεου, ενώ δεξιότερα, μετά τη γεμάτη πεύκα κι ελιές λοφογραμμή, ο Αλφειός καθορίζει άλλο ένα υδάτινο σύνορο.  Το σύγχρονο χωριό Αρχαία Ολυμπία είναι χτισμένο σ' έναν μικρό λόφο, κοντά στα ερείπια των λαμπρών και δοξασμένων οικοδομημάτων της Ολυμπίας. Ο δρόμος συνεχίζεται ανατολικά από την Ολυμπία. Σε μικρή απόσταση βρίσκεται το χωριό Μοιράκα. Ανάμεσα στο χωριό και στον Αλφειό τοποθετούν οι μελετητές την αρχαία Πίσα. Ανατολικότερα ο δρόμος συναντάει σε λίγο το χωριό Λούβρο. Από το επόμενο χωριό Βασιλάκι (ύψος 350 μ.) ένας μικρός δρόμος προς τα βορινά οδηγεί προς τα χωριά Ξηρόκαμπος, Νεμούτα, Λάλα κλπ. Ο κεντρικός δρόμος συνεχίζεται ακόμη ανατολικότερα και στη Γέφυρα του Κοκλαμά μπαίνει στο νομό Αρκαδίας και οδηγεί προς Βυτίνα-Τρίπολη.

 

Ο κεντρικός δρόμος βγαίνει νοτιοανατολικά από τον Πύργο. Η γέφυρα του Αλφειού, που βρίσκεται σε απόσταση περίπου 3 χλμ., αποτελεί και όριο της επαρχίας Ολυμπίας. Η κωμόπολη Αγουλινίτσα (Επιτάλιο) βρίσκεται περίπου στο 5ο χλμ. του δρόμου. Στα δεξιά (νοτιοανατολικά) του δρόμου απλώνεται η λίμνη (λιμνοθάλασσα) του Επιτάλιου, που έχει γευστικά χέλια. Σε λίγο συναντάμε το χωριό Ανεμοχώρι. Μια υπέροχη θέα προς τη λίμνη δημιουργεί το πευκοδάσος της Στροφυλλιάς. Στο κοντινό χωριό Σαμικό έχουν βρεθεί ερείπια της αρχαίας πόλης Αρήνης ή Μακίστου ή Σαμικού. 28 χλμ. από Πύργο στο ύψος του χωριού Σαμικό παράκαμψη του κεντρικού δρόμου προς τ' ανατολικά οδηγεί στην κωμόπολη Κρέστενα. Ένας μικρός δρόμος βόρεια της οδηγεί στην κωμόπολη Μακρύσια. Ο δρόμος που βγαίνει ανατολικά από τα Κρέστενα ανηφορίζει στις πλαγιές του βουνού Μίνθη. Περνάει από τα χωριά Γρύλος και Γκρέκα και μπαίνει στην Πλατιάνα. Σε απόσταση περίπου 65 χλμ. νοτιοδυτικά του Πύργου είναι χτισμένη η όμορφη κωμόπολη Ανδρίτσαινα σε πλαγιά της Μίνθης, με πυκνή βλάστηση και άφθονα νερά. Είναι ονομαστές οι βρύσες της κωμόπολης με τους πολλούς κρουνούς ("καντάλους"). Η μεγαλύτερη, με τέσσερις κρουνούς, διαμορφώθηκε το 1724. Το όμορφο τοπίο και το υγιεινό κλίμα προσελκύουν πολλούς παραθεριστές.

Ο κεντρικός δρόμος συνεχίζεται ανατολικά από την Ανδρίτσαινα και τη συνδέει με την Καρύταινα και τη Μεγαλόπολη, Άλλοι μικρότεροι δρόμοι φέρνουν στα χωριά Πλατεία, Περιβόλια και Φιγαλία (Παύλιτσα). Ο δρόμος περνάει από τα χωριά Καλίτσαινα, Πλατάνια, Αυλώνα, Σιδηρόκαστρο και συναντάει τον κεντρικό δρόμο Πύργου-Κυπαρισσίας. Ο ποταμός Νέδας χωρίζει την Ηλείας από τη Μεσσηνία.

Από το ύψος του χωριού Σαμικό, περίπου 28 χλμ. νοτιοανατολικά από τον Πύργο ο κεντρικός δρόμος συνεχίζεται νότια, περνώντας δίπλα από τις λίμνες Αγουλινίτσας (Επιτάλιου) και Καϊάφα. Οι εγκαταστάσεις των Λουτρών Καϊάφα είναι χτισμένες πάνω στο νησάκι της ομώνυμης λίμνης Αγία Αικατερίνη, που συνδέεται με τη στεριά με τεχνητή γέφυρα. Οι ιαματικές πηγές ήταν γνωστές από τα πανάρχαια χρόνια, όταν η λίμνη και οι αμμουδιές δεν υπήρχαν κι η θάλασσα έφτανε ως τις σπηλιές του βουνού Σμέρνα (Λάπιθος), απ' όπου βγαίνουν τα ιαματικά νερά. Μια πανάρχαια παράδοση λέει ότι στον τόπο αυτό κατέφυγαν οι Κένταυροι, για να γιατρέψουν τα τραύματα τους από τα βέλη του Ηρακλή, που ήταν βουτηγμένα στο φαρμάκι της Λερναίας Ύδρας. Έτσι εξηγεί η αρχαία παράδοση την άσχημη μυρωδιά των νερών. Μια νεότερη παράδοση συνδέει την ονομασία του τόπου με το δικαστή του Χριστού. Σύμφωνα μ' αυτή, ο Καϊάφας, ναυαγός, τραυματισμένος και άρρωστος, βγήκε στην ακρογιαλιά και προσπάθησε να πλησιάσει στις πηγές. Εκείνες, όμως, αρνήθηκαν να γιατρέψουν τον άδικο δικαστή και τον απόδιωξαν, με τη βαριά μυρωδιά των νερών τους. Τα νερά πηγάζουν από δυο πηγές: των Ανιγρίδων Νυμφών και του Άντρου των Γερανιών. Χρησιμοποιούνται για θεραπεία δερματοπαθειών, παθήσεων συκωτιού και χολής, καθώς και αρθριτικών και γυναικολογικών παθήσεων. Ο κεντρικός δρόμος συνεχίζεται παραλιακά προς τα νότια, σε μια περιοχή με άφθονη βλάστηση. Σε λίγο μπαίνει στην κωμόπολη Ζαχάρω, σημαντικό αγροτικό κι εμπορικό κέντρο.

Στη συνέχεια του κεντρικού δρόμου νότια, και σε μικρή απόσταση, ένας μικρός δρόμος προς τα δεξιά (δυτικά) οδηγεί στο χωριό Κακόβατος. 4 χλμ. πιο κάτω από τη διασταύρωση του Κακόβατου ο κεντρικός δρόμος περνάει από το χωριό Θολό. Ένας μικρός δρόμος βγαίνει βορειοανατολικά από το Θολό και φέρνει στα χωριά Κάτω Φιγαλεία (Ζούρτσα) και Λέπρεο. Ο κεντρικός δρόμος συνεχίζεται παραλιακά νότια από το Θολό και σε λίγο μπαίνει στο Γιαννιτσοχώρι. Είναι το τελευταίο χωριό της Ηλείας, πριν από τα σύνορα με τη Μεσσηνία.